* ( وَالأَرْضِ وَما بَثَّ فِيهِما مِنْ دابَّةٍ وَهُوَ عَلى جَمْعِهِمْ إِذا يَشاءُ قَدِيرٌ » ) * شورى : 29 . ضمير * ( « فِيهِما » ) * بآسمانها و زمين راجع است و با قاطعيت تمام روشن مىشود كه در آسمانها جنبندگانى آفريده و پراكنده شده‌اند و از جملهء * ( « عَلى جَمْعِهِمْ إِذا يَشاءُ قَدِيرٌ » ) * بدست ميايد كه روزى ميان اهل زمين و آنها ارتباط بر قرار خواهد شد . اگر منظور از جمع ، رسيدن آنها به يكديگر باشد . آيات ديگر از قرار ذيلاند * ( « يَسْئَلُه مَنْ فِي السَّماواتِ وَالأَرْضِ كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ » ) * رحمن : 29 . * ( « وَلِلَّه يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالأَرْضِ طَوْعاً وَكَرْهاً » ) * رعد : 15 . * ( « وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِي السَّماواتِ وَالأَرْضِ » ) * اسراء : 55 . كلمهء « من » در اين آيات دلالت بر افراد عاقل و ذى شعور دارد و به خوبى روشن مىكند كه در آسمانها مانند انسان موجودات زنده و عاقل زندگى كرده و بخداى خود خضوع ميكنند و حوائج خويش از او ميخواهند بعيد است كه بگوئيم مراد از آنها ملائكه هستند كه ملائكه را خداوند مستقلا در آيات بيان فرموده است . روايات در اين زمينه بسيار است و مىشود براى ديدن آنها به هيئت و اسلام هبة الدين شهرستانى رجوع كرد . وانگهى بعيد به نظر ميرسد كه خدا اينهمه آسمانها را بيافريند و موجود زنده فقط در زمين باشد كاوشهاى علمى در اين باره جريان دارد و به زودى به اين حقيقت پى خواهند برد . سنبل : خوشه . * ( « كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ . . . » ) * بقره : 261 . جمع آن سنابل و سنبلات است مثل * ( « وَسَبْعَ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ » ) * يوسف : 43 . سنبله براى مفرد و سنبل براى مطلق است . سند : * ( « وَإِنْ يَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ كَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ » ) * منافقون : 4 . سند ( بفتح س - ن ) بمعنى تكيه گاه است مثل ديوار و ستون . مسنّدة : تكيه داده شده يعنى : اگر چيزى گويند بسخن آنها گوش فرا دهى گويى آنها چوبهاى تكيه داده بديواراند ، علَّت